Идеализм


Идеализм
Идеализм (фр. idealisme, гр. idealism) – болмыс концепциясының шеңберінде рухтың немесе сананың бастапқылығын (алғашқылығын) мойындайтын философиядағы теория, доктрина. Басқаша айтқанда, идеализм материализмге қарама-қарсы идеяны, сананы, рухты бірінші, ал табиғатты, болмысты, материяны екінші деп санайды. Бұл көзқарас бойынша, физикалық (материалдық) объектілер санадан тыс, санадан тәуелсіз (яғни оларды қабылдаудан және олар туралы ойлаудан) бар бола алмайды. Қоршаған, сыртқы әлемнің барлығы (бар екендігі) туралы пікірге келуге адамның физикалық әлемге үңілу, қарау құралы ретінде өзінің санасын пайдаланудан басқа мүмкіншілігі жоқ.
Дүниедегі бар ( то, что существует) сана арқылы ғана емес, санада да бар. Сондықтан кез келген физикалық дене адам үшін қабылданылмайтын болу үшін ол идеалдылық ретінде бар болуы керек. Идеализм үшін шындық әуелден руханилық деген көзқарас тән. Сонымен бірге идеализм өкілдері физикалық объектілер жоқ деп ешқашан айтқан емес, оларды (об) материя категориясына теңестіруге болатын субстанциялық қасиеттері жоқ деп бекітумен болды.
Дәйекті идеалистік концепциялар философиялық жүйелер ретінде Жаңа заманда қалыптасты (Лейбниц, Шеллинг, Фихте, Гегель, Беркли), ал негізін Платон қалады, атап айтқанда заттық-сезімдік нәрселердің идеалдық үлгілері ретіндегі идеялар, эйдостар әлемінің философиялық концепциясында. Идеализм негізінде біркелкі ағым емес, оның әр алуан түрлері бар: объективтік пен субъективтік, монистік пен плюралистік және т.с.с.
Гегель әлемді пайымдау (рассудок) және ақыл (разум) көмектері арқылы тануға болады деп санады, ал ақылды танымның негізгі құралы деп қарады. Бұл жағынан ол рационалист. Екінші жағынан, Гегель физикалық әлем табиғатта пантеистік (шексіз) жайылған сананың әр түрлі сатылары болады деп есептейді. Гегельде руханилық пен физикалық бір-біріне қарсы қойылмайды, керісінше, олар Рух деп атайтын ештеңеден тәуелсіз әлде бір негізде бірігеді, жинақталады (синтезделеді). Сондықтан гегельдік концепция монистік және идеалистік болады, басқаша оны абсолюттік немесе объективтік идеализм деп атайды.
Әлем (дүние) біздің (менің) санамның фактісі ретінде қарастырылатын концепциялар субъективтік идеализм деп аталады. Таным үшін ең нақты жүзеге асатын нәрсе Эгоның («Мен»-нің) интеллектуалды (ой) құрылымы. Рухани Эго біздің танымыздың шектерін белгілейді. Идеализмнің осындай версиясын (бір түрін), соның ішінде, Фихте ұстанған.
Идеалдылықтың мәні мен табиғатының өзін қарастыруға байланысты идеалдық субстанцияны әлемдік ақыл(панлогизм), ерік (волюнтаризм), интуиция (интуитивизм) ретінде түсіндіретін идеализмнің бағыттары қалыптасты. Рухани бастаманы аңғару, ұғыну критерийі бойынша идеализм феноменализмге (сенсуалистік ұғынылатын идеалдық), идеалистік рационализмге (логикалық ұғынылатын идеалдылық), иррационализмге (қисынсыз және ұғынылмайтын идеалдылық) бөлінеді.

Философиялық терминдердің сөздігі. - Павлодар: ПМПИ. . 2011.

Синонимы:

Антонимы:

Смотреть что такое "Идеализм" в других словарях:

  • ИДЕАЛИЗМ — (от греч. idea образ, идея) филос. система или доктрина, фундаментальным интерпретативным принципом которой является идея, в частности идеал. Обычно И. истолковывается как альтернатива материализму. Если материализм подчеркивает пространственное …   Философская энциклопедия

  • ИДЕАЛИЗМ — 1) философский и. учение, по которому вся действительность, поскольку она служат предметом изучения, существует лишь в нашем сознании и может быть созерцаема нашим умом; 2) стремление объяснять окружающую действительность так, что она… …   Словарь иностранных слов русского языка

  • Идеализм —  Идеализм  ♦ Idéalisme    Слово употребляется в трех значениях, одно из которых является общепринятым, а два других – философскими.    В расхожем смысле идеализм это приверженность идеалам, т. е. нежелание мириться с окружающей посредственностью …   Философский словарь Спонвиля

  • идеализм — а, м. idéalisme m. 1. C 90 х гг. 18 в. Философское учение идеалистов. Сл. 18. Каким натура перешла путем, Между ничтожеством и бытием? Хотя не постижимым сим резоном Колеблюсь я принять идеализм; Однако дерзаю защищать с Стратоном Систему… …   Исторический словарь галлицизмов русского языка

  • Идеализм — (французское idealisme, от идея), общее обозначение философских учений, утверждающих, что дух, сознание, мышление, психическое первично, а материя, природа, физическое вторично, производно. Идеализм противостоит материализму. Основные формы… …   Иллюстрированный энциклопедический словарь

  • ИДЕАЛИЗМ — (франц. idealisme от греч. idea идея), общее обозначение философских учений, утверждающих, что дух, сознание, мышление, психическое первично, а материя, природа, физическое вторично, производно. Основные формы идеализма объективный и субъективный …   Большой Энциклопедический словарь

  • ИДЕАЛИЗМ — (фр. idéalisme от гр. idea идея) термин, введенный в 18 в. для интегрального обозначения философских концепций, ориентированных в интерпретации мироустройства и миропознания на семантическое и аксиологическое доминирование духовного. Первое… …   История Философии: Энциклопедия

  • ИДЕАЛИЗМ — (фр. idealisme от гр. idea идея) термин, введенный в 18 в. для интегрального обозначения философских концепций, ориентированных в интерпретации мироустройства и миропознания на семантическое и аксиологическое доминирование духовного. Первое… …   Новейший философский словарь

  • ИДЕАЛИЗМ — ИДЕАЛИЗМ, идеализма, мн. нет, At. (от лат. idealis идеальный) (книжн.). 1. Философское мировоззрение, считающее основой всего существующего духовное начало, идею; ант. материализм (филос.). 2. Поведение идеалиста (во 2 знач.). 3. Склонность к… …   Толковый словарь Ушакова

  • ИДЕАЛИЗМ — ИДЕАЛИЗМ, а, муж. 1. Философское направление, утверждающее, в противоположность материализму, первичность духа, сознания и вторичность материи, идеальность мира и зависимость его существования от сознания людей. 2. Идеализация действительности. 3 …   Толковый словарь Ожегова

Книги

Другие книги по запросу «Идеализм» >>


Поделиться ссылкой на выделенное

Прямая ссылка:
Нажмите правой клавишей мыши и выберите «Копировать ссылку»

We are using cookies for the best presentation of our site. Continuing to use this site, you agree with this.